W.K.C. transportfietsen in de werkplaats van Juncker, 1923

Een van de afbeeldingen in de Juncker Special van De Oude Fiets is deze foto genomen in de werkplaats van Juncker in 1923. Van Juncker is bekend dat zij tot 1926 W.K.C. transportfietsen importeerden uit Duitsland, voordat ze overgingen op eigen productie. Van W.K.C. transportfietsen zijn tot dusver alleen afbeeldingen beschikbaar uit de periode 1904-1912, en van rond 1927 toen A. Druyff (Maxwell) de import over had genomen. Van de modellen tussen die tijd was nog niets bekend.

Daarom erg fijn dat deze foto beschikbaar is. Met toestemming van Aad Streng en de vereniging mag ik deze foto hier ook plaatsen. P.s. vergeet niet de Juncker special te bestellen als je hem nog niet hebt (hier te bestellen voor slechts 12,50 voor niet leden van de vereniging!)

Een close-up van de transportfiets rechts:

Wat opvalt is dat nog steeds het model kettingblad met 4 cirkels wordt toegepast. Ik ben nog eens gaan duiken in de onderdelen catalogussen. Daar kwam ik hetzelfde model tegen in de catalogus van R.S. Stokvis uit 1904, beschreven als “Helm Fittings”:

Als je goed kijkt, zie je dat er W.K.C. op de crank staat. Dit hetzelfde crankstel als op de Juncker/W.K.C. transportfiets uit 1910:

En dus ook nog in gebruik op de al veel moderner uitgevoerde Juncker/W.K.C. transportfiets uit 1923.

De volgende pagina toont dit kettingwiel, in dit geval als glockenlager, ook beschreven als “Helm Fittings”:

Het laatste model staat ook in de onderdelen catalogus van Gazelle uit 1907-1908 als W.K.C.:

Dit is hetzelfde crankstel als M. Adler afbeelt op het W.K.C. transportframe uit 1911-1912, maar dan met een wat massievere versie van hetzelfde patroon kettingwiel:

Kennelijk had W.K.C. dus de optie tussen de twee crankstellen en kettingwielen, waarvan de eerste met spie werd toegepast bij Juncker, en de tweede met glockenlager door M. Adler. Overigens importeerde ook R.S. Stokvis het W.K.C. transportframe in ieder geval in de jaren 1904-1908, zie artikel.

Nog twee merken die hetzelfde model crankstel gebruikte als de Juncker/W.K.C. zijn:
Phoenix (1914)
Rivertown (1924)

Die zijn mogelijk dus ook van W.K.C., de crankstellen in ieder geval. Nu is Rivertown een beetje een twijfelgeval, aangezien de Rivertown afbeelding uit 1925-1930 een geretoucheerde afbeelding gejat van een Gazelle betreft, met wat aanpassingen om het Gazelle letterwiel te verdoezelen. Mogelijk zou de afbeelding uit 1924 gejat kunnen zijn van Juncker?

Nadat Juncker in 1926 overgegaan was op eigen productie, was de import van W.K.C. transportrijwielen dus overgenomen door A. Druyf & Co. en ook De Vrieze & Co. Vanaf dat moment heeft de W.K.C. transportfiets een ander model crankstel, met vijfpuntige ster (maar wel semi-glockenlager):

Velleman & Verdoner / Magneet

Dit artikel is bedoeld om de ontwikkeling van de transportfietsen van Velleman & Verdoner, later Magneet samen te vatten. Ik zal dit artikel aanpassen zodra meer informatie beschikbaar wordt.

Er was al het een en ander op de site te vinden onder prijscouranten (deze link, de link in het top menu is verouderd), maar er is nog veel onduidelijk door gebrek aan informatie. Doordat de fabrieken verschillende manieren zijn afgebrand is er veel verloren gegaan wat betreft oude documentatie. Maar via scans uit het blad “De Rijwielhandel” (met dank aan Theo de Kogel) is nu veel meer duidelijk geworden. Voor algemene geschiedenis van Velleman & Verdoner / Magneet, zie ook het artikel op Rijwiel.net. Een deel van de informatie hieronder komt ook uit dit artikel.

Vanaf 1909 verkopen Velleman & Verdoner fietsen onder het eigen merk “Magnet”. Dit zijn nog ingekochte fietsen. Vanaf 1922 begint de eigen productie.

Interessant is dat aanvankelijk in 1922 geadverteerd wordt onder de naam “Magneet” in de Rijwielhandel:

En iets later in 1922 in “De Rijwielhandel” onder de naam “The Magnet”:

De bovenstaande advertenties gaan nog over gewone fietsen.

De oudst bekende vermelding van “Magnet” transportfietsen is uit 1923. Deze advertentie komt uit “De Rijwielhandel”, 5 oktober 1923:

Hier op de site is ook al een prijscourant aanwezig uit het jaar 1923:

Interessant is de voordrager. Dit is een van de eerste zware voordragers, met verbinding aan de horizontale stuurbuis, voorvork en vooras. De onderstaande fiets heeft eenzelfde voordrager en is van rond die tijd, maar vermoedelijk van een ander merk:

Op 27 juni 1924 vragen Velleman & Verdoner het octrooi (aanvraag 27479) aan voor een geheel nieuw model transportfiets, waarbij met name een nieuwe constructie voor de voordrager en bevestiging aan de fiets wordt geintroduceerd:

Hieronder is de tekst uit het octrooi te lezen:

Het octrooi is verleend op 16 augustus 1926, onder nummer 15316. Het was tot nu toe onbekend wanneer dit model op de markt kwam. Uit de verschillende artikelen en advertenties van “De Rijwielhandel” is nu duidelijk dat dat al in 1924 het geval was, voor het Octrooi werd verleend. De oudste vermelding komt uit “De Rijwielhandel”, 31 oktober 1924:

Volgens het artikel was dit model dus toen “reeds geruimen tijd in den handel gebracht”. Ook interessant is de vermelding van “heeft een enkele firma aanleiding gegeven te trachten ons artikel, tenminste voor zoover zij hiervoor in staat was, te imiteeren”. Zouden ze hiermee richten naar Eysink, vanwege de Eysink Super Standaard? (oudst bekende exemplaar daarvan is van Sjoerd, uit 1925). Deze fiets heeft ook vaste verbindingen aan de horizontale stuurstang, en speciale nokken op de voorvork voor bevestiging van de voordrager. Natuurlijk is maar de vraag wie wie imiteerde, octrooi of niet.

Het verwarrende is dat tot 1925 beeldmateriaal nog het oude model toont. Deze prijscourant was al eerder te vinden op de site, en zou uit 1925 komen (dezelfde afbeelding als uit 1923):

Deze advertentie verscheen in “De Rijwielhandel”, 28 nov 1924:

En nogmaals in “De Rijwielhandel”, 27 mrt 1925:

De eerste afbeelding van het nieuwe model verschijnt in Eindhovensch dagblad 27 oktober 1924:

En nogmaals in het Eindhovensch dagblad 17 januari 1925:

De eerste afbeelding van het nieuwe model verschijnt in “De Rijwielhandel” van 3 april 1925:

Deze mooie advertentie was geplaatst in “De Rijwielhandel” van 22 mei 1925:

Dan verschijnt nog een interessante ontwikkeling, een verende voorvork. Deze komt uit “De Rijwielhandel”, 29 mei 1925. Interessant is ook het letter kettingwiel met daarin “Magnet”:

Nu is ook bekend van wanneer deze afbeelding stamt. Het komt uit “De Rijwielhandel” 12 juni 1925 en toont het volledige assortiment “Magnet” transport rijwielen van Velleman en Verdoner van dat moment:

Nogmaals de transportfiets met verende voorvork, “De Rijwielhandel”, 26 juni 1925:

Tot dusver de beschikbare afbeeldingen uit “De Rijwielhandel”.

In 1926 brandt de fabriek af. Een nieuwe fabriek wordt gebouwd aan de Asterweg, Amsterdam Noord. Velleman & Verdoner gaan van dan moment verder onder de naam “Magneet”. De onderstaande advertentie komt uit “Het volk dagblad voor de arbeiderspartij” 21 mei 1927, en toont de nieuwe fabriek aan de Asterweg, Amsterdam:

Prijscourant van Magneet uit 1927 (zie eerder artikel voor beter leesbare tekst):

Een zeer uitgebreide prijscourant van Magneet met daarin foto’s van de fabriek en assemblage van transportfietsen is te vinden in de documentatie bank van de vereniging “De Oude Fiets” (alleen toegankelijk voor leden). Opvallend is dat op de fabrikage foto’s, de transportfietsen uitgerust zijn met het generieke vijfpuntige stervormig kettingblad.

In 1928 brandt ook de nieuwe fabriek af. Hieronde is te zien hoe de fabriek wordt geblust met de stoomspuit op de blusboot van de brandweer op 5 juli 1928:

In plaats van een herbouw koopt Magneet een leegstaande fabriek aan de Groenesingel in Weesp.

In “De Nederlandse Rijwielhandel” van 16 januari 1931 verschijnt de volgende advertentie (met dank aan Gerrit voor de scans):

Interessant is dat de fiets nog steeds met letter kettingwiel wordt afgebeeld, terwijl de fabrieksfoto en ook de prijscourant uit 1927 meer generieke kettingwielen afbeelden.

Op 4 maart 1932 vraagt Magneet opnieuw een octrooi aan onder aanvraagnummer 60409. Dit maal voor het model kruisframe, bekend onder de naam “stafiets”. Het octrooi wordt verleend onder nummer 36034 op 11 juli 1935:

De tekst van het octrooi:

Aangezien de transportfiets volgens octrooi 15316 al in gebruik genomen werd rond de tijd dat de aanvraag van het octrooi werd ingediend, is aan te nemen dat de stafiets ook in 1932 op de markt kwam. Het is niet bekend of de stafiets samen met de reguliere versie met dubbele bovenbuis tegelijk geproduceerd is. Dit model kruisframe werd zowel op transportfietsen als op toerfietsen toegepast.

Van de volgende prijscourant is het jaartal onbekend. Het zal in ieder geval vanaf 1932 zijn:

Een voorbeeld van een Magneet stafiets uit 1934-35 in mijn collectie:

Na de inval van de Duitsers in Nederland krijgt Magneet het moeilijk: Verdoner is joods, en het bedrijf wordt ook als joods beschouwd en dus in de loop van de oorlog grotendeels ontmanteld. Verdoner duikt onder, Van den Berg oefent de leiding uit onder toezicht van een Duitse beheerder. In 1942 moet Magneet de gebouwen ontruimen om plaats te maken voor Fokker. Het inmiddels sterk gereduceerde bedrijf vindt een onderkomen aan de Achtergracht in Weesp.

Het is niet bekend of in of na de oorlog nog transportfietsen werden gemaakt door Magneet. Het is niet waarschijnlijk, aangezien alle gedateerde exemplaren van voor de oorlog zijn. Ook vervalt op 1 maart 1939 octrooi 15316 vanwege het niet betalen van een jaarcijns. Na de oorlog richtte Magneet zich voornamelijk op sportfietsen en brommers.

Jeroen